1. บทเปิดเรื่อง — นิพนธ์คำกลอนสุภาษิตเพื่อสั่งสอน
หม่อมเจ้าอิศรญาณทรงนิพนธ์คำกลอนสุภาษิตโบราณไว้เพื่อสั่งสอนและเตือนใจผู้อ่าน ให้ข้อคิดเป็นประโยชน์ต่อการดำเนินชีวิต
บทประพันธ์และคำสอน
เรียงตามลำดับจากต้นฉบับ หน้า 5–47 โดยภาพและคำอธิบายทุกข้ออยู่ในบทเดียวกัน
2. ฝึกใจให้รู้เท่าทันกิเลส
คนที่โง่เขลาและลุ่มหลงในความชั่วควรฝึกใจให้รู้เท่าทันกิเลส เปรียบใจที่ควบคุมได้กับม้าอาชาไนยที่จะเป็นพาหนะพาไปสู่ความสุข
3. ชายข้าวเปลือก หญิงข้าวสาร — และน้ำพึ่งเรือ เสือพึ่งป่า
บทนี้สะท้อนค่านิยมเรื่องชายหญิงในสมัยเดิม และสอนว่าชายหญิงต่างต้องช่วยเหลือเกื้อกูลกัน ควรนึกถึงใจเขาใจเรา และรักกันดีกว่าเกลียดชังกัน
4. ผู้ใดดีดีต่อ ผู้ใดผิดผ่อนพัก
ผู้ที่ทำดีกับเรา เราควรทำดีตอบ ส่วนผู้ที่ทำผิดก็ไม่ควรโกรธหรือตัดรอนจนแตกหัก พร้อมเตือนว่าความชั่วเพียงเล็กน้อยอาจทำลายความดีที่สั่งสมมาได้
5. รักษาความสัมพันธ์ให้อยู่ในขอบเขตที่ดี
ความรักและความสัมพันธ์จะยืนยาวได้ด้วยการทำดีต่อกันอย่างสม่ำเสมอ ไม่ทำสิ่งใดเกินขอบเขตกฎหมาย และควรดำเนินชีวิตอย่างไม่ละอายต่อความดี
6. อย่าดูถูกความดีเล็กน้อย และหมั่นสำรวจตนเอง
ความดีเล็กน้อยเมื่อทำสม่ำเสมอย่อมสะสมเพิ่มขึ้น เปรียบกับน้ำตาลที่ค่อย ๆ หยด และคำว่า “ส่องกระจก” ใช้เตือนให้สำรวจกาย ใจ และการกระทำของตนทุกวัน
7. คิดใคร่ครวญก่อนพูดหรือทำ
เมื่อพบสิ่งกีดขวางหรือเห็นการกระทำของผู้อื่น อย่ารีบพูดหรือรีบลงมือ ควรพิจารณาให้รอบคอบเสียก่อน เพราะการพูดหรือทำโดยไม่คิดอาจนำผลร้ายมาสู่ตน
8. ดำเนินตามผู้มีประสบการณ์ รู้คุณ และขยัน
ควรปฏิบัติตามผู้ใหญ่หรือผู้ที่มีประสบการณ์มากกว่า ไม่เป็นคนอกตัญญู และขยันหมั่นเพียรทำงาน เมื่อรู้ถี่ถ้วนแล้วจึงจะสบายในภายหน้า
9. เพชรให้ลิง — ของมีค่าต้องอยู่กับคนที่รู้ค่า
การนำของมีค่าให้คนที่ไม่รู้คุณค่า เปรียบเหมือนนำเพชรไปให้ลิง จึงควรคบและปรึกษากับคนมีปัญญาที่มองเห็นคุณค่าของสิ่งนั้น
10. อย่าเห็นดีเห็นงามตามผู้อื่นโดยไม่คิด
บทนี้กล่าวถึงการต้องวางตัวให้เหมาะกับผู้มีอำนาจ แม้ไม่เห็นด้วยก็ต้องระวังตน และเตือนว่าเรื่องเล็กน้อยเหมือนพริกไทยเม็ดเดียวก็อาจสร้างความเดือดร้อนใหญ่โตได้
11. รู้เท่าทันใจของตน และอ่อนน้อมเมื่อขอความช่วยเหลือ
คนเราต้องสอนและเตือนใจตนเองให้ได้ และเมื่อจะขอความช่วยเหลือจากผู้อื่นก็ควรอ่อนน้อมถ่อมตน เพราะไม่มีใครยินดีให้ผู้อื่นใช้งานตนโดยปราศจากความเคารพ
12. อย่าบ้ายอ หลงยศ หลงตำแหน่ง
คนที่ชอบคำยกย่องอาจหลงตนได้ง่าย ยศและตำแหน่งไม่ควรทำให้เมามัว และคำเยินยอหากหลงเชื่อก็อาจนำความเดือดร้อนมาให้
13. ผีหลอกยังไม่น่ากลัวเท่าคนหลอกกันเอง
บทนี้ประชดคนที่หลอกลวงกันเอง โดยกล่าวว่าผีจริงยังน่ากลัวน้อยกว่าคนที่ใช้เล่ห์เหลี่ยมหลอกกัน
14. รู้จักประมาณตน ใฝ่รู้ แต่ไม่อวดรู้
อย่าทำสิ่งใดเกินฐานะหรือกำลังของตน การเรียนควรขยันหมั่นเพียรแต่ไม่อวดรู้ และควรปรึกษาผู้ใหญ่ซึ่งมีประสบการณ์มาก่อน หากพบสิ่งดีงามก็ควรจดจำไปใช้
15. เดินตามรอยผู้ใหญ่ และรู้จักยืดหยุ่น
ควรเรียนรู้จากแบบอย่างของผู้ใหญ่ที่มีประสบการณ์ ไม่พูดขัดผู้อื่นโดยไม่จำเป็น และรู้จักผ่อนหนักผ่อนเบาเพื่อหลีกเลี่ยงความขัดแย้ง
16. มุมมองสังคมเดิมเรื่องหญิงหม้าย ความยากจน และกฎหมาย
บทนี้สะท้อนมุมมองในอดีตเกี่ยวกับหญิงหม้ายที่อาจถูกข่มเหง เตือนว่าความยากจนจากพฤติกรรมของตนสร้างความเดือดร้อนมาก และไม่ควรทำตนท้าทายกฎหมายหรือบทลงโทษ
17. ฟังหูไว้หู อย่าหลงเชื่อคำยุยง
แม้เสาหินที่ปักมั่นคงยังสั่นคลอนได้เมื่อถูกผลักซ้ำ ๆ ใจคนก็อาจอ่อนไหวตามคำพูด จึงควรมีใจหนักแน่น คิดให้รอบคอบ และไม่คล้อยตามคำยุง่าย
18. ใช้คำพูดอ่อนหวานและรู้กาลเทศะ
หากต้องการความช่วยเหลือควรพูดจาอ่อนหวาน ไม่ใช้คำห้วนหรือดุดัน และควรรู้จักหลีกเลี่ยงถ้อยคำที่อาจกระทบความรู้สึกของผู้อื่น
19. เอาปลาหมอเป็นครู — เพียรพยายามและทำการใหญ่ให้เต็มที่
ควรเพียรพยายามเหมือนปลาหมอที่ดิ้นกลับสู่น้ำ หากจะทำการใหญ่ก็ไม่ควรเสียดายสิ่งเล็กน้อยที่จำเป็น และหากหยอกผู้อื่นก็ควรยอมรับได้เมื่อถูกหยอกกลับ
20. ชีวิตคู่ต้องตัดความโลภและรู้หน้าที่
หากไม่ใช่คู่ที่เหมาะสม แม้เรื่องเล็กน้อยก็อาจสร้างความเจ็บปวดได้ ชีวิตครอบครัวควรลดความโลภและตัณหา สามีขยันทำงาน ส่วนภรรยารู้จักเก็บออมจึงจะทำให้ครอบครัวเจริญ
21. ถึงรู้จริงก็นิ่งไว้ ไม่อวดรู้เกินหน้า
แม้มีความรู้จริงก็ไม่จำเป็นต้องอวด การได้รับคำชมมีเพียงชั่วคราว จึงไม่ควรทำตนเกินหน้าเกินตาผู้อื่น เพราะอาจสร้างคนชังมากกว่าคนรัก
22. รู้ฐานะอำนาจ และอย่าพูดพล่อย
ผู้มีอำนาจน้อยกว่าย่อมโต้แย้งผู้มีอำนาจมากกว่าได้ยาก จึงควรระวังกายใจของตน และไม่พูดพล่อยโดยไม่คิด
23. อย่าประมาทภัย และประเมินกำลังตนก่อนตอบโต้
ไม้ไผ่เพียงเสียดสีกันก็เกิดความร้อนได้ และหากถูกช้างทำร้ายก็ต้องชั่งใจก่อนว่ามีกำลังพอจะสู้หรือไม่ สอนให้ไม่ประมาทและรู้จักประเมินกำลังตน
24. ถ้าจะเสี่ยงกับอันตราย ต้องมีทั้งความกล้าและความรู้
การเล่นกับงูเห่าต้องรู้วิธี มีความคล่องแคล่ว และลงมือได้อย่างแม่นยำ หากไม่รู้จริง อันตรายอาจย้อนกลับมาถึงชีวิตตนเอง
25. ช่วยเพื่อนได้ แต่ไม่ควรให้จนตนเองหมดตัว
เพื่อนที่ชอบพอกันขอความช่วยเหลือกันได้ แต่ไม่ควรให้ทุกคนจนตนเองเดือดร้อน เพราะสุดท้ายอาจกลับต้องไปขอความช่วยเหลือจากผู้อื่นเอง
26. มีบุญก็ยังต้องคิดดีทำดี และอย่าทะนงตน
แม้มีบุญวาสนาก็ต้องทำความดีอย่างสม่ำเสมอ เมื่อหมดวาสนาอย่าทะนงตน เพราะความรักและความชังของคนไม่ยั่งยืนเท่าความดีที่ทำไว้