1. การใช้สำนวนไทย
หม่อมเจ้าอิศรญาณทรงใช้สำนวนไทยหลายสำนวนในเชิงเปรียบเปรยหรือประชดประชัน เช่น “ชายข้าวเปลือก หญิงข้าวสาร” และ “น้ำพึ่งเรือ เสือพึ่งป่า” ทำให้ผู้อ่านเข้าใจความหมายได้โดยไม่ต้องอธิบายยืดยาว
วิเคราะห์คุณค่าด้านวรรณศิลป์
2. การใช้โวหารเปรียบเทียบสิ่งที่เป็นนามธรรม
บท “อย่าดูถูกบุญกรรมว่าทำน้อย น้ำตาลย้อยมากเมื่อไรได้หนักหนา...” นำสิ่งที่พบเห็นในธรรมชาติมาเปรียบกับการทำความดี ทำให้เห็นว่าความดีเล็กน้อยเมื่อสะสมต่อเนื่องย่อมเพิ่มพูนขึ้นได้
3. การใช้โวหารเปรียบใจคนกับเสาหิน
บท “อันเสาหินแปดศอกตอกเป็นหลัก...” เปรียบเสาหินที่ยังสั่นคลอนได้เมื่อถูกผลักบ่อย ๆ กับใจคนที่อาจอ่อนไหวตามคำพูด จึงสอนให้ฟังหูไว้หูและคิดให้รอบคอบก่อนเชื่อ
4. การเล่นเสียงสัมผัสอักษร
บท “หญิงเรียกแม่ชายเรียกพ่อยอไว้ใช้...” ใช้เสียงพยัญชนะซ้ำอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะช่วง “เหล่หลิ่วไพล่พลิ้วพลิก” ทำให้เกิดจังหวะและความไพเราะของถ้อยคำ
5. การเลียนเสียงธรรมชาติ (สัทพจน์)
คำว่า “ผาง” ในบท “ตบหัวผางเดียวม้วนจึงควรล้อ” เป็นคำเลียนเสียงดังจากการตบสิ่งของ ช่วยให้ผู้อ่านได้ยินเสียงและเห็นภาพการกระทำชัดเจนขึ้น
ภาพรวม: วรรณศิลป์ของอิศรญาณภาษิตเด่นที่ความคมของสำนวน การเปรียบเทียบจากสิ่งใกล้ตัว และถ้อยคำที่ทั้งเตือน สอน และประชดในเวลาเดียวกัน จึงทำให้คำสอนจำง่ายและนำไปใช้ได้จริง